کشته شدن غیرنظامیان در حملات اردن به سوریه؛ چه کسی پاسخ خواهد خواست؟
مقام‌های سوری می‌گویند سه کودک در میان هفت کشته حملات هوایی اردن بوده‌اند. دمشق هماهنگی قبلی را رد کرده است؛ موضعی برخلاف روایت ارتش اردن که پرسش‌هایی درباره اهداف حمله و تلفات غیرنظامیان باقی می‌گذارد.
اردن حملات هوایی خود در جنوب سوریه را اقدامی تلافی‌جویانه علیه گروه‌های تروریستی مرتبط با حمله مرگبار به کلیسایی در کرک معرفی کرد. اما آنچه مقام‌های سوری از محل حملات توصیف کردند، تصویر دیگری بود: کودکانی کشته شده، یک زن و مردان سالخورده در میان قربانیان و سرپناه یک خانواده که هدف یکی از حملات قرار گرفته بود.
حملات شامگاه دوشنبه، ۲۶ اکتبر، انجام شد. تا روز سه‌شنبه روشن شده بود که اختلاف تنها بر سر هویت کشته‌شدگان نیست. ارتش اردن اعلام کرد عملیات با هماهنگی دولت سوریه انجام شده، اما دمشق گفت نه هماهنگی قبلی صورت گرفته و نه پیشاپیش از حمله مطلع شده است.
خالد العمیان، مدیر بهداشت درعا، به خبرگزاری دولتی سانا گفت هفت نفر جان باخته‌اند: سه کودک، یک زن و سه مرد که یکی از آنان سالخورده بوده است. سه نفر دیگر نیز زخمی شده‌اند. گزارش‌های دیگری آمار متفاوتی منتشر کرده‌اند، اما رقم این بیانیه رسمی هفت نفر است و مقام‌ها گفته‌اند بررسی شمار نهایی قربانیان ادامه دارد.
سرپناه یک خانواده و روایت صحنه
ویدئوی سانا از محل، پیامدهای حمله را نشان می‌دهد. آمبولانس‌ها در تاریکی دیده می‌شوند، امدادگران در میان ویرانه‌ها حرکت می‌کنند و وسایل خانه بین آوار پراکنده است. این گزارش با شماری از ساکنان گفت‌وگو می‌کند و محل را روستای الطف در استان درعا معرفی می‌کند.
یکی از ساکنان در گفت‌وگو با سانا می‌گوید خانواده نه سلاح داشته و نه مواد مخدر، و می‌پرسد چرا سرپناهشان هدف قرار گرفته است. مصاحبه‌شونده دیگری خواهان تحقیق فوری دولت سوریه می‌شود. اینها روایت ساکنان است، نه یافته‌های مستقل درباره انتخاب اهداف؛ با این حال، مطالبه مشخص آنان برای پاسخگویی را در کنار بیانیه‌های رسمی قرار می‌دهد.
دفاع مدنی سوریه اعلام کرد پنج عضو یک خانواده، شامل سه کودک و یک زن، در حمله به چادری در حومه درعا کشته شده‌اند. این نهاد همچنین از کشته شدن دو مرد در محل‌های دیگری خبر داد. جدا بودن این مکان‌ها اهمیت دارد: روایت‌های موجود همه قربانیان را ساکن همان چادر معرفی نمی‌کنند.
تصاویر نشان می‌دهند دوربین پس از حمله چه چیزی ثبت کرده است. اما به‌تنهایی اطلاعات مورد استفاده برای انتخاب هدف را روشن نمی‌کنند و هویت تمام کسانی را که ممکن است در محل حضور داشته باشند مشخص نمی‌سازند. در عین حال، اعلام ارتش درباره هدف قرار گرفتن تروریست‌ها نیز توضیحی برای مرگ غیرنظامیانی نیست که مقام‌های بهداشتی و امدادگران گزارش کرده‌اند.
پرسش فوری از اردن این است: هدف مورد نظر در هر محل چه بوده و چگونه اعضای خانواده‌ای که در یک سرپناه زندگی می‌کردند، در فهرست قربانیان قرار گرفته‌اند؟
ادعای هماهنگی اردن و تکذیب دمشق
نیروهای مسلح اردن نام عملیات را "بازدارندگی اردنی - حمود" گذاشتند. در بیانیه‌ای که خبرگزاری اردنی پترا منتشر کرد، میان اهداف سوریه و عاملان حمله روز ۲۳ اکتبر به شرکت‌کنندگان مراسم تشییع در کلیسای ارتدکس یونانی در کرک ارتباط برقرار شد.
ارتش گفت جنگنده‌هایش مراکز و خودروهای متعلق به گروه‌های تروریستی را منهدم کرده و شماری از اعضای این گروه‌ها را کشته یا زخمی کرده‌اند. در همان بیانیه به‌صراحت آمده بود که عملیات با هماهنگی دولت سوریه انجام شده است.
دمشق این روایت را نپذیرفت. دولت سوریه در نخستین واکنش اعلام کرد هماهنگی قبلی انجام نشده و تحقیق درباره شرایط حملات آغاز شده است. وزارت خارجه نیز گفت اعتراض خود را به امان منتقل کرده و برای بررسی جزئیات و پیامدها با طرف اردنی در تماس است.
روز ۲۷ اکتبر، وزارت خارجه سوریه حملات و نقض حریم هوایی کشور را محکوم کرد و از تلاش برای تشکیل فوری یک کمیته مشترک امنیتی و میدانی خبر داد. تماس‌هایی که پس از یک حمله برقرار می‌شوند، اختلاف درباره وجود اجازه یا هماهنگی پیش از آن را برطرف نمی‌کنند.
حمله به کلیسا، پاسخ مسئله غیرنظامیان نیست
براساس آمار بعدی مقام‌های اردنی که رویترز نقل کرد، نه نفر در حمله به کلیسای کرک کشته شدند. مقام‌ها گفتند روز دوشنبه سه مظنون، دو برادر و یکی از بستگان سببی آنان، پس از تبادل آتش بازداشت شده‌اند.
اردن روز سه‌شنبه اعلام کرد حملاتش در سوریه بیش از بیست عضو داعش را کشته است. محمد المومنی، سخنگوی دولت، همچنین از تلفات غیرنظامیان ابراز تأسف کرد. این اذعان مهم است، زیرا مرگ غیرنظامیان دیگر صرفا ادعایی از سوی سوریه نیست که اردن هیچ واکنشی به آن نشان نداده باشد.
با این حال، گفته‌های دو دولت هنوز پرسش‌های اساسی را بی‌پاسخ می‌گذارد. اعلام شمار نیروهای یک گروه در مجموع عملیات، هویت افراد حاضر در هر محل را مشخص نمی‌کند. هولناک بودن حمله به کلیسا نیز نمی‌تواند جای بررسی صحت اطلاعات مربوط به حملات تلافی‌جویانه را بگیرد.
قربانیان حمله به کلیسا سزاوار عدالت‌اند. خانواده‌های سوری هم حق دارند بدانند چرا خانه یا سرپناهشان هدف قرار گرفته است. این دو مطالبه با هم ناسازگار نیستند و قرار دادن آنها در برابر یکدیگر، به روشن شدن هیچ‌یک از دو پرونده کمک نمی‌کند.
آیا پیگیری از سرنوشت قربانیان فراتر می‌رود؟
سوریه حملات را محکوم کرده است؛ بنابراین ادعای اینکه هیچ‌کس واکنش نشان نداده، نادرست خواهد بود. پرسش گسترده‌تر این است که آیا مرگ غیرنظامیان، فراتر از بیانیه‌های ردوبدل‌شده میان دو دولت، موضوع بررسی جدی و مستمر قرار خواهد گرفت.
برای خواننده اسرائیلی، مسئله ثبات معیارها هم مطرح است: آیا دولت‌ها، فعالان و نهادهای بین‌المللی که هنگام استفاده اسرائیل از نیروی نظامی خواهان پاسخ‌اند، درباره عملیات اردن نیز همان میزان بررسی را مطالبه خواهند کرد؟
این درخواست برای یک معیار مشترک است، نه نتیجه‌گیری از پیش تعیین‌شده درباره مشابه یا متفاوت بودن واکنش‌ها. اطلاعات این گزارش نیز مبنایی برای نامیدن حمله به‌عنوان "نسل‌کشی" فراهم نمی‌کند. اتهام‌های سنگین به مدرک نیاز دارند؛ مرگ غیرنظامیان هم بدون انتظار برای یک شعار سیاسی، نیازمند تحقیق است.
نام قربانیان، آمار روشن و سازگار، توضیح درباره انتخاب اهداف و پاسخ به اختلاف بر سر هماهنگی لازم است. مسئولیت باید براساس شواهد مربوط به همین عملیات اردنی بررسی شود. کشاندن بحث به اسرائیل، پاسخ هیچ‌یک از این پرسش‌ها نخواهد بود.
