پنجشنبه سیاه: کشتار مسیحیان بیروت در سال ۱۹۷۵
در یک گزارش تاریخی، شمار غیرنظامیان مسیحی کشته‌شده در باشوره در اواخر مه ۱۹۷۵، ۳۰ تا ۵۰ نفر برآورد شده است. مایکل جانسون، جامعه‌شناس، فتیان علی را عامل این کشتار معرفی می‌کند.
پیکرها را در گورستان مسلمانان در نزدیکی خط تقسیم بیروت رها کردند. مرکز بین‌المللی عدالت انتقالی که در سال ۲۰۱۳ گزارشی برای ثبت این رویدادهای تاریخی تهیه کرد، از مثله کردن اندام‌های تناسلی قربانیان نیز نوشته است. این کشتار پس از قتل یک مرد فلسطینی در مرکز بیروت رخ داد.
ایست بازرسی و گورستان
جانسون در کتاب All Honourable Men، منتشرشده در سال ۲۰۰۱، شرح می‌دهد که یک گروه مسلح شیعه بیرون گورستان باشوره ایست بازرسی برپا کرد، مسیحیان را ربود و حدود ۵۰ تن از آنان را کشت. این بخش از کتاب در رساله دکتری مارتن بوکلو در دانشگاه آمستردام نیز، با ارجاع به روایت جانسون، بازنشر شده است.
باشوره در غرب بیروت قرار دارد و نام آن در منابع لاتین به صورت‌های Bashoura، Bashura و Bachoura نوشته می‌شود. نزدیکی گورستان به مرزی که میان بخش‌های شرقی و غربی شهر در حال شکل‌گیری بود، محل این جنایت را در امتداد خطی قرار می‌داد که رفت‌وآمد غیرنظامیان را هرچه بیشتر محدود می‌کرد. قربانیانی که در گزارش مرکز بین‌المللی عدالت انتقالی از آنان یاد شده، غیرنظامی بودند و یک واحد نظامی را تشکیل نمی‌دادند.
رقم ۳۰ تا ۵۰، بازه برآوردی مرکز بین‌المللی عدالت انتقالی است و نباید آن را آمار رسمی و دقیق کشته‌شدگان دانست. یک متن آموزشی قدیمی‌تر درباره تاریخ لبنان که مؤسسه فرانسوی‌زبان Les Grignoux منتشر کرده، از ۲۴ رهگذر کشته‌شده، بیشترشان مسیحی، یاد می‌کند. این روایت‌ها روشن نمی‌کنند که آیا ارقام به گروه یکسانی از قربانیان اشاره دارند یا نه.
جانسون چه گروهی را مسئول می‌داند؟
جانسون از «شوالیه‌های علی» نام می‌برد؛ گروهی که نام عربی آن «فتیان علی» است. انتساب او مشخص است: یک گروه شیعه که در ایست بازرسی کنار گورستان فعالیت می‌کرد. این روایت به معنای مشارکت همه جناح‌های فلسطینی یا همه گروه‌های شبه‌نظامی مسلمان در حمله نیست.
مطلبی تاریخی که نشریه لبنانی «المدن» در سال ۲۰۱۷ منتشر کرد، فتیان علی را تشکیلاتی محلی و شیعه، مرتبط با جبهه‌ای همسو با سوریه توصیف می‌کند. این مطلب با استناد به خاطرات یکی از مسئولان پیشین گروه، آن را از جنبش محرومان موسی صدر متمایز می‌سازد. مقاله المدن پیشینه تشکیلاتی گروه را شرح می‌دهد و روایتی از این کشتار نیست.
برخی خلاصه‌های اینترنتی نام سازمان آزادی‌بخش فلسطین یا جناح فلسطینی الصاعقه را نیز مطرح می‌کنند. Israel News Pulse نتوانست به‌طور مستقل شواهدی را تأیید کند که یکی از این دو سازمان را عامل همین حمله مشخص معرفی کند. گزارش قتل یک مرد فلسطینی پیش از کشتار، ترتیب وقایع را در آن روایت‌ها نشان می‌دهد؛ اما مشخص نمی‌کند چه کسی دستور قتل‌های بعدی را داده یا چه کسانی آن‌ها را اجرا کرده‌اند.
تاریخی که با نام رویداد همخوان نیست
مرکز بین‌المللی عدالت انتقالی تاریخ واقعه را ۳۰ مه ۱۹۷۵ ثبت کرده و آن را «پنجشنبه سیاه» نامیده است. بااین‌حال، ۳۰ مه در آن سال جمعه بود. روایت جانسون فقط به اواخر مه اشاره دارد و روز مشخصی را تعیین نمی‌کند.
این ناهمخوانی همچنان حل‌نشده است. می‌توان نام شناخته‌شده رویداد را حفظ کرد، اما انتقال تاریخ کشتار به پنجشنبه ۲۹ مه، صرفاً برای سازگار کردن آن با تقویم، به معنای افزودن تاریخی است که شواهد بررسی‌شده در این مقاله آن را ثابت نمی‌کنند.
شهری که ایست‌های بازرسی تقسیمش کردند
این خشونت‌ها در مرحله آغازین جنگ داخلی لبنان رخ داد؛ جنگی که از ۱۹۷۵ تا ۱۹۹۰ ادامه یافت. گاه‌شمار مرکز بین‌المللی عدالت انتقالی، گسترش درگیری‌ها در سراسر بیروت را در ۲۳ مه و برپایی ایست‌های بازرسی شبه‌نظامیان در غرب بیروت را در روز بعد ثبت کرده است؛ یعنی پیش از تاریخی که برای پنجشنبه سیاه ذکر می‌کند.
پس از قتل‌ها در باشوره، افراد مسلح دو سوی درگیری خیابان‌های مناطق تحت کنترل خود را بستند. مرکز بین‌المللی عدالت انتقالی از ربودن و اعدام مسیحیان و مسلمانان در پی آن وقایع گزارش می‌دهد و می‌نویسد برخی از کسانی که آزاد شدند نیز با بدن‌های مثله‌شده بازگشتند.
یک ایست بازرسی به گروه مسلح امکان می‌داد بر یک رفت‌وآمد عادی تسلط پیدا کند. در چنین فضایی، خطر به تبادل آتش محدود نمی‌شد: ممکن بود غیرنظامیان را متوقف کنند، با خود ببرند و به دلیل تعلق مذهبی‌شان هدف خشونت قرار دهند. پنجشنبه سیاه بخشی از همین الگوی اولیه آدم‌ربایی و قتل فرقه‌ای بود.
رویدادی جدا از شنبه سیاه
پنجشنبه سیاه را نباید با شنبه سیاه، در ۶ دسامبر ۱۹۷۵، اشتباه گرفت. مرکز بین‌المللی عدالت انتقالی واقعه بعدی را کشتار مسلمانان و فلسطینیان به دست شبه‌نظامیان فالانژ یا کتائب، پس از کشته شدن چهار جوان مسیحی، توصیف می‌کند. این دو نام مشابه به دو جنایت جداگانه با فاصله چند ماه اشاره دارند که قربانیان و عاملان منتسب به آن‌ها متفاوت بودند.
راهنمای سال ۲۰۲۵ سازمان «اقدام برای ناپدیدشدگان» برای کار با خانواده‌های افراد مفقود در لبنان نیز این تفاوت را حفظ کرده و دو واقعه را جداگانه فهرست می‌کند. مدخل پنجشنبه سیاه در این راهنما، برآوردی از مجموع کشته‌شدگان و ناپدیدشدگان ارائه می‌دهد؛ معیاری متفاوت از شمار مرگ‌های تأییدشده.
این راهنما بار ماندگار رنج بر دوش خانواده‌هایی را شرح می‌دهد که درباره بستگانشان پاسخی نگرفته‌اند: بی‌خبری از سرنوشت آنان، همراه با دشواری‌های مالی، حقوقی و اداری. این تاریخ گسترده‌تر ناپدیدشدن افراد، به روایت باشوره زمینه‌ای انسانی می‌دهد که فراتر از جایگاه آن در گاه‌شمار کشتارهاست.
