حماس و اسرائیل: ایدئولوژی اسلام‌گرایانه پشت مناقشه‌ای که فقط بر سر سرزمین نیست
مناقشه میان اسرائیل و حماس اغلب از منظر غزه، مرزها، شهرک‌ها، پناهندگان، عملیات نظامی و ادعاهای ملی رقیب بررسی می‌شود.
این مسائل واقعی‌اند. اما اسناد خود حماس نشان می‌دهند مناقشه این گروه با اسرائیل هرگز به سیاست‌های اسرائیل یا سرزمین‌های تصرف‌شده در سال ۱۹۶۷ محدود نبوده است.
حماس از منشور تأسیس خود تا برنامه سیاسی بعدی‌اش، بارها مشروعیت حاکمیت دائمی یهودیان بر سرزمینی را که فلسطین می‌نامد رد کرده است. منشور اولیه، این سرزمین را موقوفه‌ای اسلامی توصیف می‌کرد که هرگز نمی‌توان از آن چشم پوشید. سند سیاسی سال ۲۰۱۷ برخی لحن‌های تند جنبش را تعدیل کرد، اما همچنان از به‌رسمیت‌شناختن اسرائیل خودداری کرد و ادعای مالکیت بر تمامی سرزمین میان رود اردن و دریای مدیترانه را حفظ کرد.
این تمایز اهمیت دارد.
اختلاف بر سر مرزها را از نظر نظری می‌توان با تغییر مرزها حل کرد. اختلاف بر سر سیاست‌های یک دولت را نیز از نظر نظری می‌توان با تغییر آن سیاست‌ها برطرف کرد.
اما ایدئولوژی‌ای که مشروعیت ادامه موجودیت کشور مقابل را رد می‌کند، مسئله‌ای اساسا متفاوت پیش می‌کشد.
تحلیل تازه‌ای از مرکز بین‌المللی مطالعات اسلام سیاسی، با نام اختصاری CSPii، استدلال می‌کند که این بُعد دینی و ایدئولوژیک به توضیح اهمیت استثنایی اسرائیل در برخی جریان‌های اسلام سیاسی کمک می‌کند.
بعضی ادعاهای کلی‌تر CSPii فراتر از چیزی است که شواهد می‌توانند اثبات کنند. نمی‌توان مسلمانان، سازمان‌های اسلام‌گرا، دولت‌های عربی، ایران، حماس و سازمان همکاری اسلامی را مسئولانه یک کنشگر سیاسی واحد دانست.
اما درباره خود حماس، اسناد موجود قابل توجه‌اند.
منشور تأسیس حماس بسیار فراتر از مخالفت با سیاست‌های اسرائیل بود
حماس منشور اولیه خود را در اوت ۱۹۸۸ منتشر کرد.
این سند، جنبش مقاومت اسلامی را صریحا یکی از شاخه‌های فلسطینی اخوان‌المسلمین معرفی کرد و اسلام را چارچوبی دانست که حماس اندیشه‌ها و برنامه سیاسی خود را از آن می‌گیرد.
نگاه آن به سرزمین نیز به همان اندازه صریح بود.
ماده ۱۱، سرزمین فلسطین را وقف اسلامی، یعنی موقوفه‌ای دینی برای نسل‌های آینده مسلمانان، اعلام کرد. طبق این سند، هیچ کشور عربی، سازمان فلسطینی، پادشاه، رئیس‌جمهور یا مرجع سیاسی دیگری حق نداشت از هیچ بخشی از آن صرف‌نظر کند.
این نکته برای فهم مسئله ایدئولوژیکی که اسرائیل با آن روبه‌روست، حیاتی است.
منشور صرفا خواهان تشکیل کشور فلسطینی در کرانه باختری و غزه نبود.
بلکه مشروعیت واگذاری دائمی هر بخشی از سرزمینی را که حماس فلسطین می‌دانست، نفی می‌کرد.
ماده ۱۳ سپس ابتکارهای صلح‌آمیز و کنفرانس‌های بین‌المللی را رد کرد و گفت حماس برای مسئله فلسطین راه‌حلی جز جهاد نمی‌بیند. ماده ۱۵ نیز جهاد را هنگام تصرف سرزمین مسلمانان، وظیفه‌ای فردی توصیف کرد.
به بیان دیگر، سند تأسیس حماس، مناقشه را از اختلافی متعارف بر سر سرزمین به مبارزه‌ای دینی و ملی تبدیل کرد.
منشور همچنین حاوی یهودستیزی آشکار بود
منشور ۱۹۸۸ همواره میان اسرائیل، صهیونیسم و یهودیان تمایز نمی‌گذاشت.
مقدمه آن مبارزه حماس را مبارزه علیه یهودیان توصیف می‌کرد. ماده ۷ حدیثی آخرالزمانی را آورده بود که نبرد مسلمانان با یهودیان را ترسیم می‌کرد. در بخش‌های دیگر، سند نفوذی خارق‌العاده بر امور مالی، رسانه‌ها، انقلاب‌ها و نهادهای بین‌المللی به یک دشمن جمعی یهودی نسبت می‌داد.
همچنین به پروتکل‌های بزرگان صهیون، یکی از بدنام‌ترین متون توطئه‌محور یهودستیزانه تاریخ معاصر، استناد می‌کرد.
این مهم است، زیرا چنین ادبیاتی را نمی‌توان به انتقاد از شهرک‌های اسرائیلی، عملیات نظامی یا سیاست‌های دولت تقلیل داد.
سند در کنار مخالفت حماس با صهیونیسم و کشور اسرائیل، دشمنی با یهودیان به‌عنوان یک جمع را نیز در خود جای داده بود.
در عین حال، دقت ضروری است. افسانه توطئه‌ای که پروتکل‌ها نمایندگی می‌کنند، ریشه در یهودستیزی اروپایی دوران معاصر داشت، نه صرفا سنت دینی اسلامی. ایدئولوژی حماس در سال ۱۹۸۸، مضامین دینی اسلامی، ملی‌گرایی فلسطینی، مخالفت با صهیونیسم و نظریه‌های توطئه یهودستیزانه اروپایی را درهم آمیخت.
حماس در سال ۲۰۱۷ ادبیات خود را تغییر داد، اما اسرائیل را به رسمیت نشناخت
حماس در سال ۲۰۱۷ سند سیاسی تازه‌ای منتشر کرد.
تفاوت‌ها چشمگیر بود.
حماس این بار خود را جنبشی فلسطینی، اسلامی و ملی برای آزادی‌بخشی و مقاومت معرفی می‌کرد. تعریف رسمی حماس به‌عنوان شاخه اخوان‌المسلمین حذف شد. سند، آشکارترین مطالب توطئه‌محور علیه یهودیان در منشور ۱۹۸۸ را کنار گذاشت و صریحا گفت مناقشه حماس با پروژه صهیونیستی است، نه با یهودیان به‌دلیل دینشان.
همچنین به ملی‌گرایی فلسطینی، تکثر سیاسی و امکان تشکیل کشور فلسطینی بر خطوط پیش از ۱۹۶۷ فضای بیشتری داد.
نباید این تغییرها را به‌سادگی نادیده گرفت.
اما نباید آنها را با به‌رسمیت‌شناختن اسرائیل نیز اشتباه گرفت.
سند ۲۰۱۷ صریحا می‌گوید مشروعیت آنچه حماس موجودیت صهیونیستی می‌نامد، به رسمیت شناخته نخواهد شد. فلسطین را از رود اردن تا دریای مدیترانه تعریف می‌کند و هر جایگزینی برای آنچه آزادی کامل فلسطین می‌خواند رد می‌کند.
هم‌زمان، سند می‌گوید تشکیل کشور فلسطینی بر خطوط ۴ ژوئن ۱۹۶۷ را می‌توان فرمولی برای اجماع ملی دانست.
این تمایز تعیین‌کننده است.
حماس نشان می‌داد می‌تواند کشور فلسطینی را در بخشی از سرزمین بپذیرد، بی‌آنکه اسرائیل را به رسمیت بشناسد یا از ادعای خود بر باقی سرزمین چشم بپوشد.
سند ۲۰۱۷ همچنین منشور ۱۹۸۸ را رسما لغو نکرد.
بنابراین، هرچند حماس عناصر مهمی از ادبیات خود، به‌ویژه درباره یهودیان، را تعدیل کرد، رد اسرائیل به‌عنوان کشوری مستقل، دائمی و مشروع همچنان باقی ماند.
مسئله فقط این نیست که مرزهای اسرائیل کجا باشند
اینجاست که بُعد ایدئولوژیک برای اسرائیل اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
دولت‌های اسرائیل می‌توانند تغییر کنند.
سیاست‌های شهرک‌سازی می‌توانند تغییر کنند.
تاکتیک‌های نظامی می‌توانند تغییر کنند.
از نظر نظری می‌توان بر سر مرزها مذاکره کرد.
اما هیچ‌یک از این تغییرها به‌تنهایی آموزه‌ای ایدئولوژیک را حل نمی‌کند که طبق آن حاکمیت دائمی یهودیان در هر نقطه میان رود اردن و مدیترانه نامشروع باقی می‌ماند.
ادبیات حماس در سال ۲۰۱۷ از نظر سیاسی انعطاف‌پذیرتر از منشور ۱۹۸۸ است، اما همچنان مانعی بنیادی در برابر هر توافقی ایجاد می‌کند که مستلزم پذیرش اسرائیل به‌عنوان کشوری دائمی از سوی حماس باشد.
این به آن معنا نیست که همه فلسطینیان چنین موضعی دارند.
یعنی حماس چنین موضعی دارد.
و اسناد خود حماس شاهد آن است.
بیت‌المقدس به حماس موضوعی بسیار فراتر از غزه می‌دهد
بیت‌المقدس در این چارچوب ایدئولوژیک محوری است، زیرا ملی‌گرایی فلسطینی را به جغرافیای مقدس اسلامی پیوند می‌دهد.
مجموعه حرم شریف که مسجدالاقصی در آن قرار دارد و یهودیان آن را کوه معبد می‌نامند، یکی از حساس‌ترین مکان‌های دینی جهان است.
در سنت اسلامی، بیت‌المقدس با سفر شبانه و معراج محمد و نیز نخستین قبله اسلام پیوند دارد.
حماس بارها این اهمیت دینی را در مبارزه سیاسی خود وارد کرده است.
منشور ۱۹۸۸ فلسطین را سرزمینی دارای اماکن مقدس مهم اسلامی توصیف می‌کند و مسئله فلسطین را صریحا مسئله‌ای دینی می‌داند که مسلمانان باید بر همین اساس آن را بفهمند. این سند الاقصی را مستقیما به وظیفه بسیج شدن در بیرون از خود فلسطین پیوند می‌دهد.
این امر به حماس امکان می‌دهد رویارویی محلی یا ملی را به آرمانی فراملی تبدیل کند.
درگیری در بیت‌المقدس می‌تواند حمله‌ای علیه مسلمانان بسیار دورتر از این شهر معرفی شود.
مناقشه‌ای که از غزه آغاز می‌شود می‌تواند نبردی برای الاقصی جلوه داده شود.
این سازوکار در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ کاملا آشکار شد.
نام «طوفان الاقصی» برای ۷ اکتبر بی‌دلیل انتخاب نشد
حماس حمله ۷ اکتبر خود را به نام غزه ننامید.
آن را «طوفان الاقصی» نام گذاشت.
محمد ضیف، فرمانده وقت شاخه نظامی حماس، هنگام اعلام عملیات و خطاب قرار دادن مخاطبان در سراسر جهان عرب و اسلام، از الاقصی، زندانیان فلسطینی و دیگر شکایت‌ها سخن گفت.
این نام به حماس کمک کرد حمله را چیزی بزرگ‌تر از عملیات نظامی مستقر در غزه نشان دهد. حمله را به بیت‌المقدس و یکی از مهم‌ترین اماکن دینی اسلام پیوند زد.
اما توجیه اعلام‌شده حماس را هرگز نباید با روایتی بی‌طرفانه از آنچه در ۷ اکتبر رخ داد اشتباه گرفت.
کمیسیون مستقل بین‌المللی تحقیق سازمان ملل نتیجه گرفت که در جریان حمله، غیرنظامیان عمدا هدف قرار گرفتند و حمله در مدتی طولانی برنامه‌ریزی و هماهنگ شده بود. این کمیسیون دریافت که حماس حملات را هدایت و هماهنگ کرده و شاخه نظامی آن همراه با دیگر گروه‌های مسلح فلسطینی آنها را اجرا کرده‌اند. کمیسیون همچنین ربودن غیرنظامیان، از جمله کودکان، و انتقال آنان به غزه را مستند کرد.
حماس بعدا کوشید عملیات را عمدتا متوجه اهداف نظامی اسرائیل معرفی کند.
شواهد مستقل این روایت را تأیید نمی‌کنند.
بنابراین اهمیت نام «طوفان الاقصی» نه در تأیید توجیه حماس، بلکه در نشان دادن این است که جنبش چگونه حمله‌ای شامل خشونت عمدی علیه غیرنظامیان را بخشی از مبارزه‌ای دینی و ملی گسترده‌تر، با محوریت بیت‌المقدس، معرفی کرد.
پیوند اخوان‌المسلمین دهه‌ها پیش از حماس آغاز شد
حماس ایده فلسطین به‌عنوان یک آرمان سیاسی اسلامی را ابداع نکرد.
اخوان‌المسلمین دهه‌ها پیش از پیدایش حماس به‌شدت درگیر مسئله فلسطین شده بود.
در دوران حسن‌البنا، این جنبش در دوره قیمومت بریتانیا حول مسئله فلسطین بسیج شد و اعضا و داوطلبان اخوان در جنگ ۱۹۴۸ شرکت کردند.
حماس آگاهانه خود را در این تداوم تاریخی جای داد.
منشور ۱۹۸۸، جنبش را شاخه فلسطینی اخوان معرفی کرد و به مشارکت پیشین اخوان در مبارزه بر سر فلسطین اشاره داشت.
اما حماس را نمی‌توان صرفا پروژه‌ای ایدئولوژیک و وارداتی از مصر دانست.
این گروه از محیطی مشخصا فلسطینی برخاست که انتفاضه اول، حکومت اسرائیل بر سرزمین‌های تصرف‌شده در ۱۹۶۷، جوامع پناهنده، ملی‌گرایی فلسطینی و رقابت با سازمان سکولار آزادی‌بخش فلسطین آن را شکل داده بودند.
در نتیجه، حماس هم اسلام‌گرا و هم ملی‌گرای فلسطینی است.
شناخت یک سوی ماجرا و نادیده گرفتن سوی دیگر، تصویری ناقص به دست می‌دهد.
فلسطین برای سازمان همکاری اسلامی محوری است، اما این سازمان حماس نیست
اهمیت ویژه فلسطین از سازمان‌های مسلح اسلام‌گرا نیز فراتر می‌رود.
سازمان همکاری اسلامی در سال ۱۹۶۹ پس از آتش‌سوزی عمدی مسجدالاقصی تأسیس شد.
این پیوند تاریخی همچنان در ادبیات سازمان حضور دارد.
در نشست اضطراری سازمان همکاری اسلامی در ۲۶ فوریه ۲۰۲۶، این سازمان بار دیگر بر محوریت فلسطین و قدس برای کل امت اسلامی تأکید کرد و حمایت از فلسطینیان را مسئولیتی سیاسی، حقوقی، تاریخی و اخلاقی دانست.
این شاهدی قوی است که فلسطین در سیاست جهان اسلام جایگاهی نهادی و استثنایی دارد.
اما به همان اندازه مهم است که موضع واقعی سازمان همکاری اسلامی تحریف نشود.
این سازمان رسما از کشور مستقل فلسطینی بر خطوط ۱۹۶۷، با پایتختی بیت‌المقدس شرقی، حمایت می‌کند. اعلامیه استانبول آن در سال ۲۰۲۵، راه‌حل دو کشوری را مسیری عملی برای صلح و ثبات منطقه‌ای توصیف کرد.
این موضع با امتناع حماس از به‌رسمیت‌شناختن اسرائیل تفاوتی اساسی دارد.
بنابراین، سازمان همکاری اسلامی اهمیت نمادین فوق‌العاده فلسطین را در کشورهای دارای اکثریت مسلمان نشان می‌دهد، اما اثبات نمی‌کند که این کشورها ایدئولوژی حماس را دارند.
خود کشورهای دارای اکثریت مسلمان، تصور یک سیاست اسلامی واحد در قبال اسرائیل را رد می‌کنند
هیچ سیاست خارجی واحد مسلمانی در قبال اسرائیل وجود ندارد.
مصر در سال ۱۹۷۹ با اسرائیل پیمان صلح امضا کرد.
اردن در سال ۱۹۹۴ همین مسیر را پیمود.
امارات متحده عربی و بحرین در سال ۲۰۲۰ از طریق توافق‌های ابراهیم با اسرائیل روابط دیپلماتیک برقرار کردند و مراکش نیز همان سال روابط رسمی خود با اسرائیل را از سر گرفت.
جمهوری آذربایجان و چند کشور دیگر با اکثریت مسلمان، دهه‌هاست با اسرائیل روابط دارند.
این دولت‌ها می‌توانند از سیاست اسرائیل انتقاد کنند، از تشکیل کشور فلسطینی حمایت کنند و بر اهمیت اسلامی بیت‌المقدس تأکید داشته باشند و در عین حال روابط دیپلماتیک با کشور اسرائیل را بپذیرند.
همین نکته نشان می‌دهد چرا «اسلام»، «اسلام سیاسی»، «حماس»، «مسلمانان» و «جهان اسلام» را نمی‌توان به‌سادگی به جای یکدیگر به کار برد.
استدلال CSPii کجا قوی‌تر است؟
قوی‌ترین بخش نظریه CSPii نیازی به ادعاهای فراگیر درباره هر مسلمان یا هر سازمان اسلامی ندارد.
سابقه مستند حماس به‌تنهایی به اندازه کافی گویاست.
منشور اولیه حماس، فلسطین را سرزمینی برای همیشه اسلامی توصیف کرد.
جهاد را محور مبارزه خود قرار داد.
در کنار مخالفت با اسرائیل، صریحا دشمنی با یهودیان را گنجاند.
سند سیاسی بعدی بخش زیادی از آن ادبیات را حذف کرد، اما همچنان مشروعیت اسرائیل را رد کرد و ادعای حماس بر تمام فلسطین تاریخی را حفظ کرد.
هم‌زمان، بیت‌المقدس و الاقصی ابزار ایدئولوژیکی در اختیار حماس می‌گذارند که می‌تواند مناقشه سرزمینی فلسطینی را به آرمانی برای مخاطبان مسلمان بسیار گسترده‌تر تبدیل کند.
اینها واقعیت‌های مستندند.
استدلال زمانی ضعیف می‌شود که می‌کوشد این واقعیت‌ها را به ادعاهای کلی درباره مسلمانان یا سنجش‌های عددی ادعایی از آموزه‌های اسلامی تبدیل کند.
شواهد چنین جهش‌هایی را توجیه نمی‌کنند.
و نیازی هم به آنها نیست.
این نکات برای فهم مناقشه اسرائیل با حماس چه معنایی دارند؟
این وسوسه وجود دارد که هر مرحله از مناقشه اسرائیل و فلسطین عمدتا با سیاست‌های اسرائیل توضیح داده شود.
در مورد حماس، این توضیح ناقص است.
سیاست اسرائیل بی‌تردید بر سیاست فلسطینی و نگرش عمومی اثر می‌گذارد. مناقشه ابعاد سرزمینی، ملی، امنیتی و انسانی دارد که نمی‌توان صرفا با آرزو کردن از میان برداشت.
اما سابقه ایدئولوژیک حماس نشان می‌دهد رد اسرائیل از سوی آن صرفا واکنشی به یک نخست‌وزیر اسرائیلی، یک کارزار نظامی، جنبش شهرک‌سازی یا مرزهای ایجادشده پس از جنگ ۱۹۶۷ نیست.
آموزه بنیادی سازمان، حاکمیت دائمی یهودیان را به‌خودی‌خود رد می‌کرد.
سند بعدی، ادبیات را تعدیل کرد اما امتناع اساسی از به‌رسمیت‌شناختن اسرائیل را نگه داشت.
این تمایز ضروری است.
معنایش این است که اسرائیل می‌تواند سیاست‌هایش را تغییر دهد، بی‌آنکه لزوما مخالفت ایدئولوژیک حماس با موجودیت خود را برطرف کند.
همچنین یعنی تلاش برای توضیح حماس صرفا به‌عنوان واکنشی به رفتار اسرائیل، آنچه خود حماس بارها درباره اهدافش گفته است کنار می‌گذارد.
مناقشه اسرائیل و فلسطین همچنان سرزمینی، سیاسی و ملی است.
برای حماس، دینی هم هست.
این اتهامی نیست که مخالفان جنبش به آن تحمیل کرده باشند.
در اسناد خود حماس آمده است.
و هر تلاش جدی برای فهم مناقشه باید از جدی گرفتن این اسناد آغاز شود.
