پاکسازی قومی یهودیان اورشلیم در دوران حکومت اردن
ملک عبدالله امروز در سازمان ملل اسرائیل را به کوچ اجباری و محو زندگی فلسطینی متهم کرد.
هر یک از اتهام‌های او در واقع یک اعتراف است.
هنگامی که اردن در جنگ ۱۹۴۸ اورشلیم شرقی و بخش‌های بزرگی از یهودا و سامره را تصرف کرد، زندگی یهودی از سرزمین تحت کنترل آن ناپدید شد.
محله یهودی شهر قدیم اورشلیم از جمعیت یهودی خود خالی شد. جوامع یهودی اطراف اورشلیم و گوش عتصیون در جریان نبرد و محاصره ویران یا تخلیه شدند. مدافعان بازمانده چندین جامعه به اسارت اردن درآمدند.
آنچه در ۱۹ سال حکومت اردن پس از آن رخ داد، صرفا تغییر حاکمیت نبود.
جوامع یهودی بازنگشتند. کنیسه‌ها ویران یا هتک حرمت شدند. گورستان باستانی یهودیان در کوه زیتون به‌شدت تخریب شد. یهودیان از دسترسی به دیوار غربی و دیگر اماکن مقدس یهودی در مناطق تحت کنترل اردن منع شدند.
تا سال ۱۹۶۷، هیچ جامعه غیرنظامی یهودی فعالی در اورشلیم شرقی، یهودا یا سامره تحت کنترل اردن وجود نداشت.
نتیجه مجموع این رویدادها، حذف زندگی اجتماعی یهودیان از آن سرزمین و تخریب بخش بزرگی از حضور مادی مذهبی آنان بود.
اردن محله یهودی اورشلیم را تصرف و از جمعیت خالی کرد
روشن‌ترین نمونه، محله یهودی شهر قدیم اورشلیم بود.
تاریخ نظامی رسمی خود اردن شرح می‌دهد که چگونه لژیون عرب محله را منزوی کرد، به آن حمله برد و در ۲۸ مه ۱۹۴۸ آن را به تسلیم واداشت.
روایت اردنی می‌گوید شرایط تسلیم مقرر می‌کرد که رزمندگان یهودی به اسارت درآیند، در حالی که مردان سالمند، زنان، کودکان و غیرنظامیان زخمی از شهر قدیم به بخش تحت کنترل یهودیان در اورشلیم منتقل شوند.
نتیجه روشن و بی‌ابهام بود.
جامعه‌ای یهودی که قرن‌ها در شهر قدیم وجود داشت، از میان رفت.
روایت تاریخی کنست نیز ثبت کرده است که پس از سقوط محله یهودی، مدافعان آن اسیر شدند و کنیسه‌هایش تخریب شد.
در ۱۹ سال پس از آن، هیچ جمعیت یهودی در شهر قدیم اورشلیم وجود نداشت.
ویرانی از شهر قدیم فراتر رفت
ناپدید شدن جوامع یهودی به دیوارهای اورشلیم محدود نبود.
در شمال شهر، آبادی‌های یهودی عطروت و نوه یعقوب در جریان نبردها منزوی شده بودند. اسناد آرشیوی اسرائیلی هر دو را جوامعی یهودی توصیف می‌کنند که در جریان محاصره اورشلیم، در محیطی عمدتا عرب‌نشین از بیرون جدا افتاده بودند.
عطروت هنگامی تخلیه شد که موقعیت نظامی آن دیگر قابل حفظ نبود و مدافعانش به سوی نوه یعقوب عقب نشستند. نوه یعقوب نیز بعدا رها شد.
در جنوب اورشلیم، چهار جامعه گوش عتصیون هم در جریان جنگ از میان رفتند.
کفار عتصیون پس از نبردی سنگین با مشارکت نیروهای عرب و لژیون عرب اردن سقوط کرد. دیگر آبادی‌های این مجموعه تسلیم شدند، مدافعان بازمانده آنها اسیر شدند و جوامع یهودی ویران شدند.
شرایط در همه نقاط یکسان نبود. برخی یهودیان پس از تسلیم اخراج شدند، برخی اسیر جنگی شدند و بعضی آبادی‌های منزوی زیر فشار نظامی تخلیه شدند.
اما نتیجه سرزمینی یکسان بود.
جوامع غیرنظامی یهودی که پیش از جنگ وجود داشتند، از مناطقی که سپس تحت کنترل اردن قرار گرفتند ناپدید شدند.
حکومت اردن اجازه بازگشت آنان را نداد
ناپدید شدن جمعیت یهودی موقتی نبود.
اردن از ۱۹۴۸ تا ژوئن ۱۹۶۷ اورشلیم شرقی و کرانه باختری را کنترل می‌کرد.
در تمام این مدت، محله یهودی بدون ساکنان یهودی پیشین خود باقی ماند و جوامع یهودی از دست رفته در دیگر نقاط این سرزمین دوباره شکل نگرفتند.
بیانیه‌ای متأخرتر از اسرائیل در سازمان ملل، بخش تحت کنترل اردن در اورشلیم را منطقه‌ای توصیف کرد که یهودیان اجازه زندگی در آن نداشتند و گفت ساکنان یهودی شهر قدیم بیرون رانده شده و سپس حتی از بازگشت به عنوان بازدیدکننده منع شده بودند.
در آستانه جنگ شش‌روزه، نزدیک به دو دهه بدون وجود جوامع یهودی فعال در آن سرزمین گذشته بود.
ده‌ها کنیسه ویران شدند
حذف زندگی اجتماعی یهودیان با تخریب گسترده اموال مذهبی آنان همراه بود.
پس از تصرف شهر قدیم به دست اسرائیل در سال ۱۹۶۷، کمیته‌ای بین‌وزارتی در اسرائیل وضعیت اماکن مقدس یهودی را که تحت کنترل اردن بودند بررسی کرد.
یافته‌های آن تکان‌دهنده بود.
طبق گزارشی منتشرشده در همان زمان درباره این بررسی، از ۵۸ کنیسه محله یهودی، ۵۶ کنیسه در ۱۹ سال حکومت اردن ویران شده بودند.
اسناد اسرائیلی که بعدها به سازمان ملل ارائه شد، از فهرستی متفاوت استفاده کرد: ۳۵ عبادتگاه یهودی در شهر قدیم، که به گفته این اسناد همه آنها جز یکی ویران، غارت یا از محتویات خالی شده بودند.
آمار دقیق بسته به شیوه دسته‌بندی نهادهای مذهبی متفاوت است، اما یافته اصلی تغییری نمی‌کند. اکثریت قاطع عبادتگاه‌های یهودی این محله ویران یا به‌شدت هتک حرمت شده بودند.
کنیسه حوروا، یکی از شاخص‌ترین کنیسه‌های شهر قدیم، در میان آنها بود.
این تخریب‌ها صرفا خسارت‌های اتفاقی به‌جامانده از نبرد ۱۹۴۸ نبود. اسناد اسرائیلی کنیسه‌هایی را توصیف می‌کرد که از نبرد جان سالم به در برده بودند، اما در دوران حکومت اردن بعدها از محتویات خالی شده یا به مصارف غیرمذهبی اختصاص یافته بودند.
گورستان کوه زیتون به‌طور گسترده هتک حرمت شد
کوه زیتون یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین گورستان‌های یهودی جهان را در خود جای داده است.
این گورستان در دوران اردنی آسیب فاجعه‌باری دید.
اسناد اسرائیلی ارائه‌شده به سازمان ملل پس از ۱۹۶۷ گزارش دادند که ده‌ها هزار سنگ قبر برداشته، شکسته یا به عنوان مصالح ساختمانی دوباره استفاده شده‌اند. بخش‌هایی از گورستان تسطیح شد و بنا بر گزارش‌ها، سنگ‌های قبر در جاده‌ها، پله‌ها و دیگر سازه‌ها به کار رفتند.
بیانیه‌ای متأخرتر از اسرائیل در سازمان ملل تعداد سنگ‌های قبر آسیب‌دیده یا برداشته‌شده را حدود ۳۸ هزار اعلام کرد.
بررسی اسرائیلی سال ۱۹۶۷ نیز گورستان را تقریبا به‌طور کامل ویران‌شده توصیف کرد.
اهمیت موضوع فراتر از تخریب فیزیکی بود.
کوه زیتون قرن‌ها محل اصلی تدفین یهودیان، مشرف به شهر قدیم، بود. زیر کنترل اردن، یهودیان اسرائیلی نه می‌توانستند آزادانه از گورستان دیدار کنند و نه استفاده عادی از آن را ادامه دهند.
یهودیان از دسترسی به دیوار غربی محروم شدند
ناپدید شدن جوامع یهودی با محرومیت از اماکن مقدس یهودی همراه بود.
ترتیبات آتش‌بس اسرائیل و اردن در سال ۱۹۴۹ دسترسی به اماکن مذهبی، از جمله اماکن مقدس یهودی در سرزمین تحت کنترل اردن، را پیش‌بینی کرده بود.
اما در عمل، یهودیان ساکن اسرائیل در طول ۱۹ سال حکومت اردن نمی‌توانستند به دیوار غربی بروند.
آنان نمی‌توانستند آزادانه به گورستان یهودی کوه زیتون نیز دسترسی داشته باشند.
اسرائیل بارها این موضوع را در سطح بین‌المللی مطرح کرد و اردن را به نقض مقررات دسترسی در توافق آتش‌بس متهم کرد.
فارغ از اختلاف دیپلماتیک گسترده‌تر میان دو کشور، نتیجه در میدان محل اختلاف نیست. از ۱۹۴۸ تا تصرف شهر قدیم به دست اسرائیل در ژوئن ۱۹۶۷، یهودیان ساکن اسرائیل نمی‌توانستند کنار دیوار غربی نیایش کنند.
برای مردمی که پیوند تاریخی و مذهبی‌شان با اورشلیم به هزاران سال پیش بازمی‌گردد، این محرومیت موضوعی حاشیه‌ای نبود.
اورشلیم یهودی به نیمه غربی شهر تقسیم‌شده محدود شد
جنگ ۱۹۴۸ اورشلیم را از نظر فیزیکی و جمعیتی تقسیم کرد.
اورشلیم غربی زیر کنترل اسرائیل باقی ماند و جمعیت بزرگ یهودی خود را حفظ کرد.
اورشلیم شرقی، از جمله شهر قدیم، تحت کنترل اردن قرار گرفت.
سیم خاردار، دیوارها، مواضع نظامی و میدان‌های مین دو نیمه را جدا می‌کردند.
اما در بخش تحت کنترل اردن، حضور غیرنظامی یهودیان که پیش از جنگ وجود داشت ناپدید شد.
تاریخ نظامی خود اردن به تصرف محله یهودی و بیرون بردن جمعیت غیرنظامی آن پس از تسلیم اذعان می‌کند.
سپس چشم‌انداز مذهبی یهودی در ۱۹ سال بعدی به‌طور گسترده تخریب شد.
این ترکیب اهمیت دارد.
سابقه تاریخی محدود به شکست یهودیان در یک نبرد یا تخلیه موقت یک منطقه جنگی نیست.
سرزمینی با جوامع دیرپای یهودی زیر حکومت اردن قرار گرفت. جمعیت غیرنظامی یهودی آن ناپدید شد. از بازگشت یهودیان جلوگیری شد. اماکن مهم مذهبی یهودی ویران یا هتک حرمت شدند. دسترسی به اماکن مقدس باقی‌مانده منع شد.
این وضعیت ادامه یافت تا اردن در ۱۹۶۷ آن سرزمین را از دست داد.
حضور یهودی تنها پس از ۱۹۶۷ بازگشت
وضعیت در جریان جنگ شش‌روزه تغییر کرد.
پس از آغاز نبرد میان اسرائیل و اردن در ژوئن ۱۹۶۷، نیروهای اسرائیلی اورشلیم شرقی و شهر قدیم را تصرف کردند.
برای نخستین بار پس از ۱۹ سال، یهودیان توانستند دوباره به دیوار غربی دسترسی پیدا کنند.
تدفین یهودیان در کوه زیتون سرانجام از سر گرفته شد.
محله یهودی بازسازی و دوباره مسکونی شد.
جوامع یهودی در مناطقی که پیش از ۱۹۴۸ محل چنین جوامعی بودند، از جمله گوش عتصیون و نوه یعقوب، نیز دوباره تشکیل شدند.
این تحولات همچنان در کانون اختلاف سیاسی معاصر بر سر اورشلیم، یهودا و سامره قرار دارند.
اما این بحث امروزی نباید آنچه را پیش از آنها رخ داد پنهان کند.
یک جمعیت یهودی زیر حکومت اردن ناپدید شد
از ۱۹۴۸ تا ۱۹۶۷، اردن بر سرزمینی حکومت کرد که جوامع غیرنظامی یهودی پیش از جنگ از آن ناپدید شده بودند.
محله یهودی خالی شده بود.
آبادی‌های یهودی عطروت و نوه یعقوب دیگر وجود نداشتند.
جوامع گوش عتصیون ویران شده بودند.
ساکنان یهودی نمی‌توانستند به شهر قدیم بازگردند.
ده‌ها کنیسه ویران یا هتک حرمت شدند.
ده‌ها هزار گور در کوه زیتون آسیب دیدند.
یهودیان از نیایش کنار دیوار غربی منع شدند.
و برای ۱۹ سال، هیچ جامعه غیرنظامی یهودی فعالی در اورشلیم شرقی، یهودا یا سامره تحت کنترل اردن وجود نداشت.
این واقعیت‌ها مبنای تاریخی توصیف این دوره به عنوان پاکسازی قومی جمعیت یهودی از سرزمینی هستند که زیر حکومت اردن قرار گرفت.
این اصطلاح بار سیاسی دارد.
نتیجه جمعیتی چنین نیست.
حضور یهودی که نسل‌ها در بخش‌هایی از اورشلیم و یهودا وجود داشت، در ۱۹۴۸ از سرزمین تحت کنترل اردن حذف شد و تا پایان حکومت اردن در ۱۹۶۷ بازنگشت.
